Aristoteles ve Assos:
Büyük Filozofun Üç Yılı

Assos'un taşlarına ayak basıp Ege'yi izlediğinizde, aynı manzaraya yaklaşık 2370 yıl önce bir başka gözün baktığını düşünürsünüz. O göz Aristoteles'e aitti. Batı felsefesinin ve biliminin mimarlarından biri, üç yıl boyunca bu topraklarda yaşadı, düşündü ve yazdı.

Platon'dan Sonra: Assos'a Geliş

Aristoteles, MÖ 347 yılında uzun yıllar öğrencisi olduğu Platon'un ölümü üzerine Atina'daki Akademi'yi terk etti. Platon'un yeğeni Speusippos'un Akademi'nin başına geçmesiyle birlikte Aristoteles, dostu Xenokrates ile birlikte Atina'dan ayrılarak Assos'a geldi.

Assos o dönemde Atarneus tiranı Hermias'ın yönetimi altındaydı. Hermias, kendisi de Akademi eğitimi almış bir isimdi; felsefeye büyük ilgi duyuyor ve Assos'u bir entelektüel merkeze dönüştürmek istiyordu. Aristoteles için bu davet, hem güvenli bir sığınak hem de özgür bir düşünce ortamı anlamına geliyordu.

"Assos tepelerinde yürürken aklı doldurabilirsiniz; Ege her şeyi berraklaştırır."

— Antik dönem gezginlerinden bir not

Assos'ta Kurulan Felsefe Okulu

Aristoteles, Assos'a geldiğinde burada küçük ama canlı bir felsefe çevresi kurdu. Çevresinde toplandığı öğrenciler arasında Eresos'lu Theophrastos da vardı — sonradan Aristoteles'in en önemli öğrencisi ve halefi olacak kişi. Bu küçük okul, Platon'un Akademisi'nin kalıplarından ayrılarak daha ampirik, gözleme dayalı bir felsefeye yöneliyordu.

Aristoteles'in Assos'taki yılları, onun doğa felsefesini ve biyoloji araştırmalarını derinleştirdiği bir dönemdir. Özellikle Ege kıyıları, sığ koylar ve bölgenin zengin deniz yaşamı, Aristoteles'in canlı gözlemlerine eşsiz bir laboratuvar sağladı. İlerleyen yıllarda yazdığı "Hayvanların Tarihi" (Historia Animalium) adlı eserindeki pek çok gözlemin bu bölgeden yapıldığı bilinmektedir.

Hermias ve Evlilik

Assos'taki yıllar Aristoteles için yalnızca entelektüel değil, kişisel açıdan da dönüm noktası oldu. Tiran Hermias'ın yeğeni (bazı kaynaklara göre evlatlığı) Pythias ile burada evlendi. Bu evlilik, Aristoteles'in Assos'a bağlılığının derinliğini de simgeler. Pythias, Aristoteles'e bir kız çocuğu verdi ve Aristoteles onun adını da Pythias koydu.

Hermias ise MÖ 341 yılında Perslerin elinde yakalanarak işkenceyle öldürüldü. Bu trajik olay Aristoteles'i derinden sarstı ve o Hermias'ı onurlandıran bir şiir yazdı — bu şiir, antik kaynaklarda aktarılan ender Aristoteles şiirlerinden biridir.

Assos'tan Midilli'ye

MÖ 345 yılında Aristoteles Assos'tan ayrılarak yakın kıyıdaki Midilli (Lesbos) Adası'na geçti. Theophrastos'un memleketi olan bu adada biyoloji araştırmalarını sürdürdü. Ardından MÖ 343'te Makedonya Kralı II. Philippos'un daveti üzerine genç Büyük İskender'in özel öğretmeni olmak için Pella'ya gitti.

Aristoteles'in Assos'tan Midilli'ye geçişi, bugün Assos limanından net görülebilen ada siluetini düşündüğünüzde son derece anlamlı gelir. O kısa deniz yolculuğu, tarihin en etkili öğretmen-öğrenci ilişkisine açılan kapıdan biriydi.

Bugün Assos'ta Aristoteles'in İzleri

Assos'ta Aristoteles'e dair fiziksel bir iz bugün kalmamıştır. Ancak bu topraklara adım attığınızda, akropolde Athena Tapınağı'nın sütunları arasında dururken veya antik limanın kaldırım taşlarında yürürken, aynı manzaranın binlerce yıl önce büyük bir filozofa eşlik ettiğini hissetmek mümkündür.

Behramkale'nin dar sokaklarından geçerken ya da limanın kenarında bir kahve yudumlarken, Aristoteles'in öğrencilerine ders verdiği o terrası hayal edebilirsiniz. Assos, insana bu tür hayal gücü sunmakta cömert davranır.